Introductions to Iliad 101 (มารู้จักอิเลียดกันเถอะ)

อิเลียด (Iliad) หรือมหากาพย์สงครามกรุงทรอย เป็นกวีนิพนธ์เล่าเรื่อง (Narrative poetry) จากการบันทึกเป็นลายลักษณ์ของกวีตาบอดนามโฮเมอร์ (Homer) เล่ากันว่ากำเนิดของเทพปกรณัมกรีกในรูปแบบการเขียน เริ่มต้นที่โฮเมอร์ เขียนถึงอิเลียดเล่าถึงเหตุการณ์ช่วงสุดท้ายของสงครามกรุงทรอย เมื่อภัยพิบัติจากเทพเจ้ายุติลงพร้อมกับการแตกคอของแม่ทัพฝ่ายกรีก อะกาเมมนอน (Agamemnon) กับอะคิลลีส (Achilles) ทำให้สถานการณ์พลิกผัน การรบอันดุเดือดยังดำเนินต่อไป

Iliad, Book VIII, lines 245–53, Greek manuscript, late 5th, early 6th centuries AD. (Wikipedia)

 

อิเลียด มีอีกชื่อหนึ่งว่า “ลำนำแห่งอิเลียน” (Song of Ilion) ในภาษากรีก หรือ “ลำนำแห่งอิเลียม” (Song of Ilium) ในภาษาละติน ซึ่ง “อิเลียน” หรือ “อิเลียม” เป็นอีกชื่อหนึ่งที่นิยมเรียกชาวเมืองทรอย นอกจาก ชาวโทรจัน

อิเลียด อาจเป็นชื่อเรียกที่คนสนใจวรรณกรรมรู้จักเป็นอย่างดีในฐานะวรรณกรรมสำคัญแห่งยุคอารยธรรมคลาสสิค (อารยธรรมกรีก-โรมัน) แต่สำหรับบุคคลทั่วไปอาจไม่คุ้นหูนัก แต่แน่นอนว่าพวกเขาต้องเคยได้ยินตำนานสงครามกรุงทรอยหรือเฮเลนแห่งทรอยอย่างแน่นอน สองเรื่องเล่านี้คือเรื่องเดียวกัน แต่ขอบเขตของอิเลียดจะเน้นอยู่ที่ช่วงสุดท้ายของสงครามมากกว่าจะเล่าภาพรวมทั้งหมดของสงคราม เหตุเกิดสงครามในอิเลียดกล่าวถึงการตัดสินใจของปารีส (Judgment of Paris) เพียงสั้นๆ และเหตุการณ์ม้าไม้เมืองทรอย (Trojan Horse) อันเป็นจุดสิ้นสุดของสงครามอย่างแท้จริงได้กล่าวถึงไว้ใน โอดิสซี (Odyssey) มหากาพย์อีกเรื่องของโฮเมอร์

เหตุของสงครามกรุงทรอยว่ากันว่ามาจากการที่ ปารีส (Paris) เจ้าชายแห่งเมืองทรอยลักพาตัว เฮเลนแห่งสปาร์ตา (Helen of Sparta) ภรรยาของกษัตริย์เมเนลัสแห่งสปาร์ตา (Menelaus of Sparta) มาเป็นหญิงงามคู่ใจตน ทำให้เหล่าวีรบุรุษกรีกต้องรวมตัวกันเพื่อชิงตัวเฮเลนกลับคืนมา แต่สาเหตุแท้จริงของสงครามครั้งนี้เกิดจากความขัดแย้งของทวยเทพมากกว่ามนุษย์เสียอีก เมื่อ เอรีส (Eris) เทพีแห่งความขัดแย้งไม่ได้รับเชิญไปงานแต่งงานของพ่อแม่อะคิลลีส ด้วยความโกรธเธอจึงโยนแอปเปิลสีทองสลักว่า “แด่ผู้ที่งดงามที่สุด” ไปกลางงาน บรรดาเทพีต่างแย่งชิงที่จะเป็นผู้งดงามที่สุด สุดท้ายจึงเหลือเทพีเข้าชิงเพียง เฮร่า (Hera) อธีน่า (Athena) และ อโฟรไดที (Aphrodite) เทพีทั้งสามไปขอให้ ซุส (Zeus) ตัดสิน ทว่าซุสบ่ายเบี่ยงให้เจ้าชายปารีสแห่งเมืองทรอยตัดสินแทน แน่นอนว่าเทพีทั้งสามต่างติดสินบนปารีสด้วยข้อเสนอต่างๆ สุดท้ายข้อเสนอของอโฟรไดทีต้องใจปารีสมากที่สุด ข้อเสนอที่ว่าจะได้หญิงที่งามที่สุดในโลกเป็นภรรยา จากข้อเสนอนั้นทำให้ปารีสชิงตัวเฮเลนได้สำเร็จด้วยความช่วยเหลือจากอโฟรไดที

อย่างที่ทุกคนรู้กันว่าจุดจบของกรุงทรอยอยู่ที่บรรดาทหารกรีกออกอุบายส่งม้าไม้บรรณาการแก่พวกทรอย ในม้าไม้ขนาดยักษ์นั้นเต็มไปด้วยทหารกรีกที่พร้อมโจมตีกรุงทรอยให้พินาศย่อยยับ แต่ในความเป็นจริงแล้วเนื้อเรื่องสิ้นสุดลงที่ศพของ เฮกเตอร์ (Hector) วีรบุรุษฝ่ายทรอยได้รับการฝังตามธรรมเนียม

รายละเอียดกลศึกม้าไม้เมืองทรอยที่เลื่องลือนั้น ปรากฏรายละเอียดใน โอดีสซี ที่เล่าถึงการเดินทางกลับบ้านของวีรบุรุษโอดิสซีหลังจากที่ฝ่ายกรีกตีกรุงทรอยล่มสลาย รวมถึงเล่าอย่างละเอียดไว้ใน เอเนียด (Aeneid) มหากาพย์ตำนานการอพยพของชาวโทรจันมาตั้งถิ่นฐานใหม่ที่คาบสมุทรอิตาลี

Achilles Lamenting the Death of Patroclus (1855) by the Russian realist Nikolai Ge (Wikipedia)

อิเลียด เป็นเรื่องเล่าเก่าแก่ที่ไม่มีวันตาย คำศัพท์หลายคำใน Dictionary มาจากเรื่องเล่านี้ อาทิ Trojan Horse หมายถึงเล่ห์กลแฝงในสิ่งที่ดูไม่เป็นอันตราย หรือ Achilles’ heel หมายถึงจุดอ่อนหรือจุดตาย นอกจากนี้ยังถูกนำมาดัดแปลงเป็นภาพยนตร์อย่าง Troy (2004)

อิเลียด (Iliad) ฉบับภาษาไทย โดยสำนักพิมพ์ทับหนังสือในครั้งนี้ถือเป็นการเดินทางอันยาวนานนับพันปี กว่าการถ่ายทอดจากภาษากรีกโดยตรงมายังภาษาไทยจะเสร็จสมบูรณ์ แน่นอนว่าก่อนหน้านั้นมีอิเลียดและโอดิสซีฉบับภาษาไทยที่แปลจากภาษาอังกฤษให้ผู้อ่านชาวไทยได้ลิ้มลองกันแล้ว แต่ไม่มีการแปลครั้งใดเทียบเคียงกับการแปลจากภาษากรีกโดยตรง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นการแปลแบบกวีนิพนธ์เล่าเรื่อง พร้อมทั้งเชิงอรรถที่ช่วยให้เราเข้าใจวรรณกรรมชิ้นนี้ยิ่งขึ้น

“มหากาพย์อิเลียด”  แปลจากภาษากรีกโบราณเป็นภาษาไทยครั้งแรก โดย เวธัส โพธารามิก สนพ. ทับหนังสือ